Wie Pozzuoli voor het eerst bezoekt, ziet een volkomen gewone Italiaanse havenstad. Kleurrijke huizen, vissersbootjes, espresso aan de boulevard, kinderen die spelen op het plein. Niets wijst er op het eerste gezicht op dat men zojuist op een van de gevaarlijkste supervulkanen ter wereld staat.
Welkom in de Campi Flegrei, de Flegrese Velden.
Wat zijn de Flegrese Velden eigenlijk?
De naam komt uit het Grieks: "phlegraios" betekent brandend. En dat is geen overdrijving. De Flegrese Velden zijn een enorme caldera, een ingezakte vulkaankrater, die zich ten westen van Napels uitstrekt over een oppervlak van ongeveer 150 vierkante kilometer. Pozzuoli ligt er midden in. Evenals de stadsdelen Bagnoli en Fuorigrotta, de Lago d'Averno, de heuvels van Bacoli, het antieke Cumae en vele andere plaatsen die tegenwoordig door honderdduizenden mensen worden bewoond.
Anders dan een klassieke vulkaan met een enkele kegel heeft de caldera geen zichtbare top. Het gevaar komt van onderaf, uit een enorm magmasysteem diep onder de aarde dat de hele regio al duizenden jaren in beweging houdt.
De bradyseisme: wanneer de stad rijst en daalt
Het meest fascinerende en tegelijk verontrustende verschijnsel van de Flegrese Velden is de bradyseisme. De term komt eveneens uit het Grieks: "brady" betekent langzaam, "seismos" betekent beweging. Het gaat om het langzame rijzen en dalen van de bodem, veroorzaakt door de druk van magma en hete gassen diep onder de aarde.
In Pozzuoli is dit verschijnsel nergens ter wereld zo goed te observeren als hier. Het bekendste bewijs is het Macellum, de antieke Romeinse markt in de oude stad. In de zuilen van het Macellum zijn boorgaten van zeekreeftjes te zien, op enkele meters hoogte. Dat betekent: deze zuilen stonden ooit onder water. De bodem was zo ver gedaald dat de zee het gebouw overstroomde. Daarna steeg hij weer. Vandaag staan de zuilen weer in de open lucht, en de sporen van de schelpdieren vertellen zwijgend van eeuwen geologische beweging.
Sinds 1950 is de bodem rond Pozzuoli in totaal met meer dan vier meter gestegen, met telkens onderbroken fasen van daling. In de vroege jaren tachtig was de situatie zo ernstig dat grote delen van het stadscentrum van Pozzuoli geëvacueerd moesten worden. De mensen keerden terug, de aarde kalmeerde, voorlopig.
De Solfatara: zwavel, stoom en een apocalyptische sfeer
Midden in Pozzuoli ligt de krater van de Solfatara, een actieve vulkaankrater die al eeuwenlang dampt, borrelt en stinkt, in de beste zin van het woord. Wie de Solfatara bezoekt, betreedt een maanlandschap: witgelig-gele bodem waaruit op tientallen plaatsen hete zwaveldamp opstijgt, modderpoelen die borrelen, en een geur naar rotte eieren die hardnekkig in de neus blijft hangen.
De temperaturen in de fumarolen, de plaatsen waar de damp ontwijkt, lopen op tot 160 graden Celsius. De bodem klinkt hol als men erop klopt, en op sommige plekken is hij merkbaar warm onder de zoolzolen. Het is een plek die tegelijk fascineert en klein maakt, omdat ze onomwonden duidelijk maakt: hier is de mens te gast, niet thuis.
De Solfatara is al sinds de oudheid bekend. Romeinse schrijvers beschreven haar, en vroege christenen geloofden hier de ingang van de onderwereld te hebben gevonden. Dante zou zich door haar hebben laten inspireren.
De Lago d'Averno
Op slechts enkele kilometers van Pozzuoli ligt de Lago d'Averno, een cirkelvormig kratermeer met een diameter van bijna twee kilometer. Het water is donker, de omgeving stil en de sfeer heeft iets onwerkelijks. In de oudheid geloofden de Romeinen dat dit meer de ingang tot de onderwereld was. Vergilius liet Aeneas hier afdalen.
Aan de oever van het meer staat nog altijd een monumentale Romeinse thermen-ruïne, die lange tijd ten onrechte als Apollotempel werd aangeduid. Ze is vrij toegankelijk en behoort tot de indrukwekkendste en tegelijk minst bekende bezienswaardigheden van de hele regio.
De oude Griekse kolonie Cumae
Aan de noordwestelijke rand van de Flegrese Velden ligt Cumae, de oudste Griekse kolonie op het Italiaanse vasteland, gesticht al in de 8e eeuw voor Christus. Van hieruit verspreidden zich niet alleen Griekse ideeën en goederen, maar ook het alfabet, dat later de basis van het Latijnse schrift werd. In Cumae begon, zo men wil, de geschreven geschiedenis van Europa.
Cumae is vooral bekend door de legendarische Sibylle, een profetes van Apollon wiens orakelplaats diep in de rots verborgen lag. De in tufsteen uitgehakte gang van de Antro della Sibilla is tot op de dag van vandaag een van de meest sfeervolle plekken van de hele regio. En vanaf de akropolis , waar ooit tempels voor Apollon en Zeus stonden, kijkt men ver over de Tyrrheense Zee, over het water waarover de eerste kolonisten ooit kwamen.
Baiae: het verdronken badparadijs van de keizers
Slechts enkele kilometers ten westen van Pozzuoli ligt Baiae, ooit de meest begeerde bestemming van de Romeinse elite. Keizers als Hadrianus, Nero en Augustus brachten hier hun zomers door in weelderige villa's met zeezicht, gigantische thermencomplexen en koepelbaden waarvan de akoestiek tot op de dag van vandaag elk gefluister versterkt. Geen religieuze bouwwerken, maar plaatsen voor ontspanning, gesprek en de uitoefening van macht.
Een deel van de antieke stad ligt tegenwoordig onder water. Verzwolgen door diezelfde bradyseisme die ook het Macellum in Pozzuoli vormde. Waar vroeger promenades en haveninstallaties lagen, leidt nu een onderwaterarcheologisch park bezoekers via een glazen bodem boot of duikexcursie de gezonken wereld in. Wat boven water is gebleven, behoort tot de indrukwekkendste en tegelijk minst bekende opgravingslocaties van Italië.
Een haven met wereldgeschiedenis
Pozzuoli zelf was in de oudheid een van de belangrijkste havens van het gehele Romeinse Rijk. Schepen uit Alexandrië brachten graan, uit het Oosten specerijen, uit Sicilië wijn en olijfolie. En precies in deze haven zette de apostel Paulus op zijn laatste reis naar Rome voor het eerst voet op Italiaanse bodem. Een moment dat is vastgelegd in de Handelingen der Apostelen en dat men vandaag nog kan herbeleven bij een sobere steen aan de haven.
De Campi Flegrei vandaag
Tegenwoordig is het gebied van de Campi Flegrei een regionaal park met een unieke mix van natuur, archeologie en het leven van alledag. Direct naast antieke ruïnes staan woonblokken. Tussen zwavelbronnen lopen wandelpaden door. En vanuit Pozzuoli vaart de veerboot naar Ischia, langs een golf die zo mooi is dat men vergeet op een vulkaan te staan.
