De zon brandt genadeloos op het Petersplein in Roma. De lucht trilt boven de lichte keien en ergens in de lange rij zakt een toerist in elkaar. Het is meer dan 40 graden in de zon, geen wind, nauwelijks schaduw. Mensen proberen zichzelf te redden met hoeden, waterflessen of een waaier, terwijl ze langzaam op hun doel afstevenen: de Basilica di San Pietro, de grootste kerk ter wereld en het spirituele centrum van het katholicisme. Ook wij stonden er al meerdere keren in die rij, voor het laatst in juli 2023, en vroegen ons elke keer af of het moment waarop we de koelte van de basiliek betreden werkelijk alles goed zou maken. Dat deed het, en doet het nog steeds.
Een ruimte van licht en steen
Al bij het binnengaan verandert de sfeer. Het lawaai van het plein blijft achter de zware deuren, de hitte maakt plaats voor een stille, wijde ademtocht. Voor ons opent zich een ruimte zo overweldigend dat elke stap ontzag wekt. Het licht valt door hoge ramen, glijdt over gouden ornamenten en marmeren zuilen, over heiligenfiguren en reliëfs die verhalen uit eeuwen vertellen. Bezoekers staan versteld van het gouden licht dat vanuit de koepel neerdaalt en de eindeloos lijkende gangen die zich in alle richtingen vertakken.
De lange geschiedenis van de Basilica di San Pietro
De huidige basiliek staat op een plek die al bijna 2.000 jaar als heilig geldt. Volgens de overlevering werd hier de apostel Petrus begraven, een van de naaste volgelingen van Jezus en de eerste paus. Boven zijn graf liet keizer Constantijn in de 4e eeuw een basiliek bouwen, een monumentaal bouwwerk dat meer dan 1.000 jaar lang het middelpunt van het christendom was. Die oude basiliek raakte echter in verval en in de 15e eeuw besloot paus Julius II haar volledig opnieuw te bouwen.
De nieuwbouw begon in 1506 onder leiding van Donato Bramante. Zijn oorspronkelijke plan voorzag in een geweldige, gecentraliseerde kerk in de vorm van een Grieks kruis. Na zijn dood namen Raffael, vervolgens Michelangelo en ten slotte Bernini het werk over. Michelangelo ontwierp de majestueuze koepel die het stadsbeeld van Roma nog altijd bepaalt. Bernini, de grote meester van de barok, voltooide het interieur en ontwierp ook het Petersplein, waarvan de halfcirkelvormige colonnade bezoekers ontvangt als in een stenen omhelzing. Na meer dan 120 jaar bouwtijd werd de basiliek in 1626 plechtig gewijd.
Het baldakijn en het spel van het licht
De Basilica di San Pietro is een Gesamtkunstwerk van architectuur, beeldhouwkunst en symboliek. Het oog wordt onweerstaanbaar naar het middelpunt getrokken, waar Bernini's bronzen baldakijn boven het hoogaltaar troont. Vier gedraaide, rijkelijk versierde zuilen dragen het zware dak dat bijna lijkt te zweven. Het staat precies boven de plek waar het graf van de heilige Petrus vermoed wordt. Van hieruit gaat de blik verder omhoog naar de geweldige koepel, waarvan het interieur baadt in gouden licht. Wie hier staat, voelt iets van de gedachte achter al die pracht: het geloof zichtbaar maken, niet door bescheidenheid, maar door grootsheid, schoonheid en licht.
Ondanks de mensenmassa blijft er in de Basilica di San Pietro ruimte voor stilte. Tussen pelgrims en toeristische groepen zijn er steeds kleine taferelen van inkeer. Iemand steekt een kaars aan, een oudere vrouw knielt voor een beeld, kinderen bewonderen de kunstig beschilderde plafonds. Een indrukwekkende beeldengroep met Christus en de apostelen herinnert eraan dat de basiliek niet alleen een bouwwerk is, maar een verhaal van steen en licht.
Ook architectonisch is de basiliek een wonder van verhoudingen. De gouden opschriften aan de bogen lijken op afstand bijna handgroot, maar zijn in werkelijkheid twee meter hoog. Alles is zo ontworpen dat de mens zich klein voelt en tegelijkertijd deel uitmaakt van iets groters.
Een bezoek tussen devotie en geduld
Wie de basiliek bezoekt, moet tijd meenemen. De toegang is gratis, maar de veiligheidscontrole bij de ingang kan, zeker in de zomermaanden, een geduldproef worden. De rij op het Petersplein is lang. In het hoogseizoen is het verstandig vroeg in de ochtend te komen, voldoende water mee te nemen en de hoofd te bedekken. Schouders en knieën moeten bedekt zijn, anders wordt de toegang geweigerd.
Wie wil, kan de beklimming van de koepel wagen. Via smalle wenteltrap klimt men omhoog, eerst naar een galerij aan de binnenzijde, daarna naar het uitkijkplatform hoog boven de stad. Van daaruit opent zich het uitzicht over heel Roma, over de daken van de Eeuwige Stad tot aan de heuvels in het westen. Een onvergetelijk moment, zeker laat in de middag wanneer het licht zachter wordt.
Tussen hemel en aarde
Binnen wachten talloze kunstwerken: de Pietà van Michelangelo direct rechts na de ingang, het hoogaltaar met Bernini's baldakijn, de kapellen, mozaïeken en marmeren sculpturen. Het loont om de blik steeds opnieuw te laten dwalen, over de glanzende marmeren vloeren, de rijkelijk versierde nissen, de machtige pijlers.
Buiten op het Petersplein omsluit Bernini's colonnade de bezoekers in een wijde halve cirkel. De gevel met de machtige koepel tekent zich af tegen de blauwe hemel, en het is nauwelijks te geloven dat deze harmonieuze ordening ooit een gedurfd architectonisch experiment was. Vandaag is het een van de meest gefotografeerde plekken ter wereld.
Wie de Basilica di San Pietro verlaat, wordt meteen weer getroffen door het felle licht van het plein. Rome ontvangt je met al zijn chaos, het verkeer, de stemmen en de hitte. Toch blijft er iets hangen. Misschien is het de rust van die ruimte, de herinnering aan het gouden licht dat over de marmeren vloer stroomt. Of simpelweg het besef dat mensen eeuwen geleden iets hebben geschapen dat groter is dan het individu, een bouwwerk dat hemel en aarde voor even met elkaar verbindt.
