Aan de oevers van het grootste meer van Italië ontstaat een beweging die de verhouding tussen mens en natuur opnieuw wil definiëren. Burgers, wetenschappers en milieuorganisaties pleiten ervoor om het Gardameer een eigen stem te geven, het niet langer te beschouwen als landschap of hulpbron, maar als een levend systeem met eigen rechten.
Wat tot voor kort klonk als een juridische utopie, heeft nu een concrete vorm gekregen: de Dichiarazione dei Diritti del Lago di Garda (de Verklaring van de Rechten van het Gardameer). Ze werd in september 2024 in Desenzano gepresenteerd en geldt als eerste stap op weg naar een nationaal wetgevingsinitiatief. Achter het project staat de Federazione per il riconoscimento dei diritti del Lago di Garda, een samenwerkingsverband van meerdere milieuorganisaties, waaronder Legambiente, Gaia animali & ambiente en de Tavolo Ambiente Garda.
Een handvest zonder rechtskracht, voorlopig
Het zogenoemde handvest bestaat uit vijf artikelen. Daarin staat onder meer dat het meer "het recht heeft op het behoud van zijn ecosysteem" en dat de inwoners van de oevergemeenten verplicht zijn dit evenwicht te bewaren. Ook is de oprichting voorzien van een "Consiglio generale del Lago e degli abitanti rivieraschi", een adviesraad die de belangen van het meer moet vertegenwoordigen.
Juridisch bindend is het document vooralsnog niet. "Het handvest heeft geen juridische waarde, maar is een cultureel en politiek signaal", schrijft het Giornale di Brescia. Het doel van de initiatiefnemers is de tekst om te zetten in een nationaal wetsvoorstel. "We willen de verklaring transformeren in een disegno di legge", staat te lezen op de website van het project LUMEN, dat de federatie wetenschappelijk begeleidt.
Beweging krijgt wetenschappelijke steun
De beweging wordt gesteund door juristen zoals Pasquale Viola, hoogleraar milieurecht aan de Universiteit van Triëst, en geograaf Francesco Visentin van de Universiteit van Venetië. In een interview met Il Bo Live lieten zij weten dat het initiatief niet louter symbolisch moet blijven: "Als een ecosysteem rechten bezit, kan het in naam van het algemeen belang worden verdedigd, ook voor de rechter."
Viola verwijst naar het voorbeeld van de Spaanse Mar Menor, die in 2022 als eerste Europees natuurgebied eigen rechten kreeg. Het Italiaanse recht kent een dergelijke categorie vooralsnog niet, geeft hij toe. Toch kan het initiatief "een noodzakelijke discussie openen", voorbij de grenzen van het huidige milieurecht.
Gardameer: overbenutting, toerisme, klimaatverandering
De roep om nieuwe beschermingsmechanismen komt niet uit de lucht vallen. Volgens Vita bezoeken jaarlijks ongeveer 26,5 miljoen toeristen het Gardameer, bij een vaste bevolking van slechts circa 190.000 mensen. De regio kampt met toenemende suburbanisatie, waterverontreiniging en verlies van biodiversiteit. Voor de initiatiefnemers is de erkenning van de "rechten van het meer" een manier om deze druk juridisch aan te pakken.
"De bestaande instrumenten van het milieurecht volstaan niet meer", stelt de federatie in een van haar verklaringen. "We moeten de verhouding tussen mens en natuur opnieuw doordenken."
Lombardije: voorzichtig optimisme in de politiek
Ook op institutioneel niveau wordt het thema opgepikt. Giorgio Maione, de Lombardijse raadgever voor milieu en klimaat, verklaarde in een interview met het Giornale di Brescia dat hij het idee "niet categorisch wil uitsluiten". Wel moet worden onderzocht hoe een dergelijke regeling zich verhoudt tot bestaande bestuurs- en eigendomsstructuren. Maione waarschuwde voor "dubbele rollen" en juridische grijze zones, maar toonde zich open voor verdere discussie.
Vooralsnog is er geen formeel ingediend wetsvoorstel in het parlement in Rome. Noch in de Camera dei Deputati, noch in de Senato della Repubblica is een bijbehorend dossier te vinden. Het project blijft een maatschappelijk burgerinitiatief, gedragen door symbolische kracht en een groeiende publieke belangstelling.
Tussen visie en werkelijkheid
Of het Gardameer ooit daadwerkelijk rechtspersoonlijkheid krijgt, is nog onzeker. Maar de beweging heeft al iets bereikt: ze dwingt Italiëopnieuw na te denken over de verhouding tussen recht en natuur. "Het gaat niet alleen om het meer", zegt Viola. "Het gaat erom of wij als samenleving bereid zijn de natuur te erkennen als drager van eigen rechten."
