Zaledwie kilka metrów od prawego brzegu Tybru, w miejscu gdzie rzeka zatacza łagodny łuk, a wzrok napotyka masywną, okrągłą bryłę Zamku Świętego Anioła rozpina się jeden z najbardziej znanych mostów Włoch. Most Świętego Anioła w Rzymie, po włosku Ponte Sant'Angelo, łączy Piazza di Ponte Sant'Angelo z Lungotevere Vaticano i leży między dwoma rzymskimi rionami: Ponte i Borgo. Wybudowany w II wieku, przebudowany w epoce renesansu, ozdobiony barokowymi rzeźbami z pracowni Berniniego, należy do najstarszych i najchętniej fotografowanych mostów miasta. Na swych 135 metrach długości przez blisko 19 stuleci gromadził jednocześnie legiony rzymskie, pielgrzymów, procesje papieskie, skazańców i miliony turystów.
Od Hadriana do średniowiecznych pielgrzymów
Most został ukończony w 134 roku n.e. za panowania cesarza Publiusza Eliusza Hadriana od którego pochodzi jego pierwotna nazwa: Pons Aelius. Architekt Demetrianus zaprojektował go jako reprezentacyjne wejście do Mauzoleum Hadriana, które cesarz kazał wznieść dla siebie i swojej rodziny na prawym brzegu Tybru, a które z czasem przekształciło się w Zamek Świętego Anioła. Pięć łuków z muru oblicowanego trawertynami podtrzymuje most, z czego trzy zachowały się do dziś w oryginalnej formie i stanowią jeden z niewielu nienaruszonych elementów rzymskiej infrastruktury rzecznej Wiecznego Miasta. Dwa zewnętrzne łuki dodano dopiero w 1892 roku, przy okazji rozbudowy Lungotevere, gdy poszerzono koryto Tybru i rozebrano rampy dojazdowe.
Wraz z upadkiem Cesarstwa Rzymskiego cesarski kontekst mostu zaczął zacierać się w zbiorowej pamięci. Po zawaleniu się pobliskiego mostu Nerona Pons Aelius przez całe stulecia pozostawał jedynym bezpośrednim połączeniem między centrum miasta a Watykanem. Podobnie jak Roma Segreta dokumentuje wczesnośredniowieczne użytkowanie obiektu, w średniowieczu nazywano ją „Ponte San Pietro", ponieważ prowadziła do bazyliki. Swoją obecną nazwę otrzymała w 590 roku, gdy papież Grzegorz Wielki podczas procesji błagalnej ujrzał archanioła Michała na szczycie mauzoleum, chowającego miecz do pochwy, co oznaczało, że zaraza ominęła miasto. Od tej chwili zarówno mauzoleum, jak i most noszą nazwę Sant'Angelo.
Tragedia roku 1450 i Sacco di Roma
W Roku Jubileuszowym 1450 roku Ponte Sant'Angelo stał się miejscem jednej z największych katastrof w dziejach rzymskich pielgrzymek. Gdy tłumy pielgrzymów wracały po papieskim błogosławieństwie z Watykanu do miasta i most zaczął być zajmowany jednocześnie z obu stron, wybuchła panika. Około 200 osób zginęło, stratowanych lub wepchniętych do Tybru. Papież Mikołaj V. kazał następnie wznieść przy wschodnim wejściu dwie małe kaplice upamiętniające ofiary, które miały też regulować ruch i zapewniać porządek. Kaplice te kształtowały wygląd mostu przez niemal sto lat, aż do Sacco di Roma w 1527 roku, gdy wojska cesarza Karola V. splądrowały miasto i poważnie je uszkodziły.
W 1533 roku papież Klemens VII. kazał rozebrać kaplice i zastąpić je dwiema marmurową figurami. Święty Piotr i święty Paweł, dzieła Lorenzetta i Paola Taccone, stoją do dziś przy wschodnim wejściu na most, wyznaczając granicę między przestrzenią świecką a sakralną. Trzy lata później, z okazji wizyty cesarza Karola V. w Rzymie, papież Paweł III. zlecił rzeźbiarzowi Raffaello da Montelupo wykonanie ośmiu kolejnych stiukowych rzeźb przedstawiających czterech ewangelistów i czterech patriarchów. Jednak już w kolejnych dziesięcioleciach prace te uległy zniszczeniu i w XVII wieku zostały całkowicie zastąpione nowymi.
Dziesięć aniołów Berniniego: Droga Krzyżowa z marmuru
Zlecenie, które nadało mostowi jego dzisiejszy wygląd, otrzymał w 1667 roku Gian Lorenzo Bernini, dominującego rzeźbiarza rzymskiego baroku. Papież Klemens IX Rospigliosi mianował Berniniego nadzorcą założenia i powierzył mu kompleksową renowację, przeprowadzoną w latach 1668 i 1669. Zamknięte balustrady zastąpiono kamiennymi balustradami i kutymi żelaznymi kratami, a dziesięć nowych rzeźb aniołów uzupełniło istniejące posągi świętych Piotra i Pawła. Każdy anioł trzyma jeden z symboli Męki Pańskiej: koronę cierniową, gwoździe, kolumnę biczowania, chustę, lancę, gąbkę, titulus (tabliczkę z napisem), krzyż, narzędzia męczeństwa oraz szatę.
Jak odnotowuje aktualna dokumentacja Sovrintendenza Capitolina, ta dekoracja przemieniła most z drogi komunikacyjnej w kontemplatywny szlak pasyjny, monumentalną Via Crucis nad wodą. Dwóch spośród dziesięciu aniołów wykonał sam Bernini wraz z synem Paolem: anioła z koroną cierniową i anioła z titulus. Oryginały zostały jednak uznane przez papieża i ówczesnych znawców sztuki za tak cenne, że jeszcze w XVII wieku zastąpiono je kopiami warsztatowymi, aby chronić je przed działaniem warunków atmosferycznych. Dwa oryginały znajdują się dziś w Chiesa di Sant'Andrea delle Fratte, w pobliżu Piazza di Spagna. Pozostałych ośmiu aniołów stworzyli uczniowie Berniniego, tacy jak Antonio Giorgetti, Girolamo Lucenti, Ercole Ferrata i Antonio Raggi.
Renowacja w 2024 roku i obecny stan
Po kilku dziesięcioleciach zużycia spowodowanego warunkami atmosferycznymi rzeźby aniołów poddano w latach 2023 i 2024 kompleksowej renowacji w ramach rzymskiego programu PNRR „Caput Mundi". Jak poinformowała Comune Roma po uroczystości otwarcia, prace zaplanowane i nadzorowane przez Sovrintendenza Capitolina zrealizowano w 208 dni, czyli o 23 dni szybciej niż przewidywała umowa. Koszty wyniosły około 960 000 euro i obejmowały wstępne zabezpieczenie rzeźb sztukaterią na czas czyszczenia, konsolidację powierzchni, usunięcie osadów biologicznych oraz końcowe pokrycie warstwą ochronną.
Sam most wraz z historycznymi elementami architektonicznymi pozostaje pod ochroną Sovrintendenza Capitolina i jest regularnie kontrolowany. Dla pieszych jest dostępny całą dobę, bez barier architektonicznych i bezpłatnie. W ciągu prawie 1 900 lat historii budowla przetrwała wszystkie wylewy Tybru bez poważniejszych uszkodzeń konstrukcji podstawowej, co w kontekście rzymskiej infrastruktury rzecznej jest wynikiem godnym uwagi. Również dwa dodatkowe łuki z 1892 roku, zaprojektowane na wzór łuków rzymskich, dziś tylko wprawne oko odróżni od oryginałów.
Legenda o Beatrice Cenci
Do najpopularniejszych legend związanych z mostem należy historia Beatrice Cenci, stracono ją w 1599 roku na placu przed Zamkiem Świętego Anioła. Arystokratka z jednej z najstarszych rodzin rzymskich zabiła wspólnie z macochą i braćmi swojego brutalnego ojca, Francesca Cenciego, po latach maltretowania całej rodziny. Proces i egzekucja były odczytywane w całej Europie jako skandal sądowy, gdyż wielu współczesnych uważało okoliczności czynu za okoliczności łagodzące. Legenda głosi, że Beatrice w nocy z 10 na 11 września każdego roku przechodzi przez Ponte Sant'Angelo, niosąc pod ramieniem własną odciętą głowę.
Obok legendy Cenci most utrwalił się w pamięci jako miejsce licznych publicznych egzekucji odbywanych przed Zamkiem Świętego Anioła. Aż po nowożytność teren między Piazza di Ponte Sant'Angelo a Zamkiem był jednym z klasycznych miejsc wykonywania wyroków papskiego wymiaru sprawiedliwości. Sam most służył nie tylko jako tło, lecz jako scena dla ludu przyglądającego się ceremoniom. Ten mroczny rozdział historii mostu kontrastuje z jego dzisiejszą rolą turystycznego miejsca do fotografowania, z której regularnie korzysta też przemysł filmowy: Ponte Sant'Angelo to jeden z najczęściej filmowanych mostów Włoch i miejsce akcji licznych filmów historycznych oraz seriali.
Informacje praktyczne: dojazd, najlepsze pory i okolica
The Ponte Sant'Angelo znajduje się w centrum Rzymu, kilka minut pieszo od Piazza Navona, Watykanu i Bazyliki św. Piotra. Z Piazza Navona dojście zajmuje około dziesięciu minut Via del Governo Vecchio, od Bazyliki św. Piotra również około dziesięciu minut Via della Conciliazione i przez plac przed Zamkiem Świętego Anioła. Najbliższa stacja metra to Lepanto (linia A), skąd spacer trwa około dziesięciu minut. Przystanki autobusowe Piazza Cavour i Lungotevere Marzio położone są bezpośrednio przy wejściu na most.
Samo zwiedzanie nie wymaga biletów ani przestrzegania godzin otwarcia. Most jest dostępny przez cały rok, również w nocy, a wieczorne oświetlenie szczególnie podkreśla barokowy charakter posągów aniołów. Najlepsze pory na fotografowanie to godziny tuż po wschodzie i tuż przed zachodem słońca, kiedy fasada Zamku Świętego Anioła skąpana jest w ciepłym świetle, a tłum na moście jest wyraźnie mniejszy niż w godzinach szczytu między 10 a 17.
