Als het in Duitsland gaat over de gevaarlijkste vulkaan van Europa denken de meesten meteen aan de Vesuvius. De sluimerende reus boven de Golf van Napels, verantwoordelijk voor de bedolving van Pompeji in het jaar 79 na Christus, is hét internationale symbool van vulkanen. Vanuit wetenschappelijk perspectief ligt dat echter anders. Italië herbergt meerdere actieve vulkanen, elk met een eigen karakter en risicoprofiel, en de bekendste is niet automatisch de gevaarlijkste. Een blik op de vijf belangrijkste actieve vulkanen van het land laat zien waarom de vraag naar de eigenlijke hotspot van Europa anders beantwoord moet worden dan de beelden uit Pompeji doen vermoeden.
De Vesuvius boven de Golf van Napels
De Vesuvius met zijn hoogte van 1.281 meter is de enige actieve vulkaan op het Europese vasteland en torent als een weithin zichtbaar landmark boven de baai van Napels uit. De bekendste uitbarsting van 24 oktober 79 na Christus begroef Pompeji, Herculaneum en Stabiae onder lagen as en kostte duizenden mensen het leven. Daarna bleef de vulkaan eeuwenlang actief, met de laatste grote uitbarsting in 1944, midden in de Tweede Wereldoorlog, waarbij meerdere dorpen aan de voet van de berg werden verwoest. Sindsdien is de Vesuvius seismisch grotendeels rustig, zoals het Osservatorio Vesuviano over de huidige toestand vastlegt, met een groen waarschuwingsniveau en geen tekenen van verhoogde activiteit. Aan de voet van de berg staat het Osservatorio Vesuviano, de in 1841 opgerichte oudste vulkaanobservatorium ter wereld, dat de Vesuvius dag en nacht in de gaten houdt.
De eigenlijke uitdaging van de Vesuvius ligt in zijn bevolkingsdichtheid. In de rode zone rondom de vulkaan wonen ongeveer 700.000 mensen, in de bredere agglomeratie Napels meer dan drie miljoen. Een uitbarsting naar het patroon van het jaar 79 zou in de moderne tijd catastrofale gevolgen hebben, en daarom behoort de Vesuvius ondanks zijn huidige rust tot de meest intensief bewaakte vulkanen ter wereld. De top is via een aangelegd wandelpad bereikbaar vanaf de weg eronder en blijft een van de klassieke bezienswaardigheden van Campanië.
De Etna op Sicilië
De Etna aan de oostkust van Sicilië is met circa 3.357 meter de hoogste actieve vulkaan van Europa en tegelijk de meest actieve gemeten naar uitbarstingsfrequentie. De berg produceert meerdere uitbarstingen per jaar, meestal effusieve lavastromen die langzaam de flanken afdalen en zelden mensen direct in gevaar brengen. De afgelopen jaren kende de Etna een bijzonder intensieve activiteit, met spectaculaire lavafonteinen in de nacht en aswolken die het vliegverkeer in Catania meerdere keren tijdelijk stillegden. Alleen al tussen eind 2025 en begin 2026 liet de berg zien, zoals het Osservatorio Etneo in zijn update documenteert, een meerdere weken durende eruptiefase met stromboliaanse activiteit bij de Voragine-krater en lavastromen in de Valle del Bove. De Etna staat sinds 2013 op de UNESCO-werelderfgoedlijst en maakt deel uit van een van de belangrijkste Italiaanse natuurparken.
De gevarenzone van de Etna omvat vooral de dunbevolkte hooggelegen gebieden op de berg zelf, terwijl de stad Catania met ongeveer 300.000 inwoners op 27 kilometer afstand ligt. De civiele beschermingsstructuren van de regio hebben in de loop van decennia leren leven met de regelmatige uitbarstingen, en de voorspelbaarheid van de lavastromen door het Osservatorio Etneo geldt internationaal als voorbeeldig. De berg is per kabelbaan en terreinwagen tot in de hogere zones bereikbaar en is een van de meest bezochte actieve vulkanen van Europa.
De Stromboli op de Eolische Eilanden
De Stromboli, ten noorden van Sicilië gelegen op het gelijknamige eiland, is een bijzonder geval binnen de Europese vulkanologie. Met een hoogte van 926 meter boven de zeespiegel, en aanzienlijk meer daaronder, produceert de berg al meer dan 2.000 jaar vrijwel ononderbroken kleine explosieve uitbarstingen, met uitworp van gloeiende stenen en gaswolken elke tien tot twintig minuten. Deze continue activiteit heeft de hele categorie haar naam gegeven: de stromboliaanse uitbarsting is een vakterm in de internationale vulkanologie. Bekend is de Sciara del Fuoco, de "Vuurgoot", een steile flank aan de noordwestkant van het eiland waarover het uitgeworpen materiaal in zee glijdt.
Op het eiland wonen ongeveer 500 mensen in de twee dorpen Stromboli en Ginostra, die leven van vulkaantoerisme, visserij en landbouw. De continue kleine uitbarstingen zijn voor de bewoners alledaags, terwijl sterkere paroxysmale uitbarstingen zoals in 2019 en 2022 steeds opnieuw voor ophef zorgen. Bij de uitbarsting op 3 juli 2019 kwam een Duitse toerist om het leven terwijl hij op het eiland wandelde. Zoals de Italiaanse Protezione Civile in haar officiële vulkaanprofiel vastlegt, kunnen paroxysmale uitbarstingen en lavastromen de Sciara del Fuoco bovendien destabiliseren en in zeldzame gevallen kleine tsunamis veroorzaken langs de omringende kusten. De beklimming van de top is tegenwoordig alleen toegestaan met gediplomeerde berg- en vulkaangidsen en wordt streng gereguleerd, terwijl het observeren van de uitbarstingen vanaf zee of vanaf enkele uitkijkpunten onbeperkt mogelijk is.
Vulcano, de naamgever
Een paar kilometer ten zuiden van Lipari ligt het eiland Vulcano, waarvan de naam aan de basis ligt van het woord voor "vulkaan" in alle Europese talen. De berg zelf, de Gran Cratere della Fossa, bereikt een hoogte van 500 meter en kende zijn laatste uitbarsting tussen 1888 en 1890. Sindsdien is de krater rustig, maar intense fumarolische activiteit houdt de bodem warm en zorgt voor de kenmerkende zwavelgeur die het eiland het hele jaar door kenmerkt. Twee badgebieden met natuurlijke zwavelslib en dampende zeezones maken Vulcano tot een van de meest bijzondere wellnessdestinaties van de Middellandse Zee.
Sinds oktober 2021 is de situatie op Vulcano echter veranderd. Het Osservatorio Vesuviano verhoogde het waarschuwingsniveau naar geel nadat de temperaturen van de fumarolen en de CO2-waarden aanzienlijk waren gestegen. Delen van het eiland werden tijdelijk geëvacueerd, met name de lagergelegen zones rondom de krater, waar CO2 zich in gevaarlijke concentraties kan ophopen. Zoals het Centro Monitoraggio Eolie de idrothermalcrisis van het eiland in detail documenteert, stegen de fumaroltemperaturen aan de kraterrand tussen 2021 en 2023 tot piekwaarden van 390 graden Celsius, in combinatie met verhoogde seismiciteit en opbolling van de kegel. De ongeveer 700 bewoners leven sindsdien met een aangepaste dagelijkse routine, en het toeristische gebruik van het eiland is in bepaalde zones aan banden gelegd. Vulcano geldt momenteel als de tweede vulkaan van Italië, naast de Campi Flegrei, waarvan de toestand door het INGV bijzonder nauwlettend wordt gevolgd.
De Campi Flegrei bij Napels
Ten westen van Napels, in de agglomeratie tussen de metropool en Cumae, ligt de qua oppervlakte grootste actieve vulkaan van Italië: de Phlegreeische Velden of Campi Flegrei. Anders dan de Vesuvius, de Etna of Vulcano hebben de Campi Flegrei geen enkele top, maar vormen ze een uitgestrekte caldera met 24 kraters, waarvan er vele onder water liggen. De laatste aan het oppervlak zichtbare uitbarsting vond plaats in 1538 en schiep in slechts enkele dagen de Monte Nuovo bij Pozzuoli. De laatste super-uitbarsting ligt ongeveer 40.000 jaar terug en geldt als een van de krachtigste uitbarstingen uit de jongere aardgeschiedenis in Europa.
Sinds 2005 bevindt het systeem zich in een fase van bradysisme, een langzame rijzing en daling van de bodem, gepaard met toenemende seismische activiteit. Op 31 juli 2026 om 19:46 uur registreerde het Osservatorio Vesuviano een aardbeving met magnitude 4,7, met het epicentrum tussen Pozzuoli en Quarto, de zwaarste in meer dan vier decennia. In de daaropvolgende 48 uur werden nog eens 217 aardbevingen geregistreerd, voordat de zwerm op 2 augustus afgesloten werd verklaard. Acht gebouwen werden onbewoonbaar verklaard en 130 gezinnen met ongeveer 290 personen werden geëvacueerd. Zoals dat ANSA documenteert op basis van het INGV-rapport, zijn er sinds 2023 elf aardbevingen met een magnitude van 4 of hoger opgetreden in de Campi Flegrei, terwijl de Vesuvius in diezelfde periode seismisch grotendeels rustig bleef. Zoals het INGV in zijn officiële update vastlegt, blijft het huidige waarschuwingsniveau geel, omdat de overige parameters zoals de bodemrijzingssnelheid en de magmadiepte stabiel zijn.
Waarom de bekendste vulkaan niet de gevaarlijkste is
De vier tot nu toe besproken vulkanen, de Vesuvius, de Etna, de Stromboli en de Vulcano, hebben elk duidelijk omschreven risicoprofielen. De Vesuvius is slapend, maar de bevolkingsdichtheid in de rode zone is hoog. De Etna is zeer actief, maar kent overwegend effusieve erupties en dunbevolkte gevaarszones. De Stromboli produceert voortdurend kleine erupties, maar het eiland telt slechts 500 inwoners. Vulcano vertoont sinds 2021 tekenen van verhoogde activiteit, maar ook daar gaat het om een kleine bevolking. In alle vier gevallen zijn de civiele beschermingsstructuren bewezen en zijn de eruptiestijlen relatief voorspelbaar.
De Campi Flegrei onderscheiden zich door een doorslaggevende combinatie. Ze eruteren uiterst zelden, maar bij een supereruptie met een kracht die in Europese context zijn weerga niet kent. Gecombineerd met de circa 500.000 mensen in de directe gevaarzone en de dichte infrastructuur van de agglomeratie Napels resulteert dit in de vulkanologische classificatie als "gevaarlijkste vulkaan van Europa", die minder gebaseerd is op de huidige activiteit dan op de potentiële omvang van de schade bij een uitbarsting. Zoals het GFZ Helmholtz-Zentrum für Geoforschung in een recent onderzoek naar de complexe aardbevingsdynamiek aantoont, reageert het systeem van de Phlegraean Fields sinds 2005 in toenemende mate niet-lineair, met een versnelling van de aardbevingsactiviteit die verder gaat dan de pure rijzingssnelheid van de bodem.
Voor de vulkanologie is daarmee duidelijk dat de bekendste Italiaanse vulkaan niet de gevaarlijkste is. De Vesuvius blijft het symbool, de Campi Flegrei zijn de eigenlijke hotspot. Beide worden bewaakt door hetzelfde Osservatorio Vesuviano, met dezelfde wetenschappelijke standaarden en dezelfde internationale samenwerking. Voor reizigers levert dit geen onmiddellijke gevaarssituatie op, maar wel de duidelijke aanbeveling om de regio te bezoeken zoals altijd, met een blik op de actuele berichten van de Protezione Civile en de wetenschap dat de geologische realiteiten van Zuid-Italië al duizenden jaren deel uitmaken van het dagelijks leven van de bewoners.
