Matera behoort tot de meest uitzonderlijke steden van Europa: het is een plek waar geschiedenis niet alleen zichtbaar is, maar ook fysiek beleefd kan worden. Gelegen in de Zuid-Italiaanse regio Basilicata kijkt Matera terug op een vrijwel ononderbroken bewoning sinds het paleolithicum. Daarmee behoort de stad tot de oudste continu bewoonde plaatsen ter wereld. Haar ontwikkeling wordt gekenmerkt door scherpe contrasten: eeuwenlange armoede en isolement aan de ene kant, internationale erkenning en culturele bloei aan de andere.
Sassi di Matera: leven in de rots
Centraal in die ontwikkeling staan de Sassi di Matera, een complex stelsel van grotwoningen, gangen, trappen en terrassen, verdeeld over twee hoofdgebieden: Sasso Caveoso en Sasso Barisano. De architectuur volgt geen klassiek stadsplan, maar groeide organisch over eeuwen. Veel gebouwen zijn op elkaar gestapeld, zodat het dak van het ene huis tegelijk dienst doet als straat voor het huis erboven.
De grotten werden rechtstreeks in de zachte kalktuf uitgehakt en later voorzien van gevels. Ondanks hun ogenschijnlijke eenvoud beschikken ze over een vernuftig systeem voor waterwinning en wateropslag. Regenwater werd via goten opgevangen en opgeslagen in ondergrondse cisterns, een cruciale factor in een streek die van oudsher kampt met watertekort.
Tot in het midden van de twintigste eeuw leefden grote delen van de bevolking in extreem precaire omstandigheden in deze grotten. Families, dieren en voorraden deelden vaak één enkele ruimte, sanitaire voorzieningen ontbraken grotendeels en ziekten waren wijdverbreid. De situatie trok nationale aandacht, mede dankzij de schrijver Carlo Levi, die in zijn werk "Christus kwam niet verder dan Eboli" indringend verslag deed van de leefomstandigheden.
De breuk van de jaren vijftig
De drastische toestanden leidden uiteindelijk tot politiek ingrijpen. In de jaren vijftig besloot de Italiaanse staat tot grootschalige herhuisvestingsprogramma's. Duizenden bewoners werden uit de Sassi verplaatst naar nieuw gebouwde woonwijken buiten de historische binnenstad. De historische grotten raakten in de daaropvolgende decennia grotendeels in verval en stonden lange tijd leeg.
👉 Hier vind je de beste tours en ervaringen in Matera
Deze fase markeert een beslissend keerpunt: enerzijds betekende ze het einde van de extreme armoede in de Sassi, anderzijds dreigde daarmee ook het verlies van een uniek cultureel erfgoed. Pas vanaf de jaren tachtig ontstond een ander denken, waarbij de historische en architectonische waarde van de nederzettingen steeds meer werd erkend.
Van verval naar herontdekking
Met de opname van de Sassi op de Werelderfgoedlijst van de UNESCO in 1993 begon een systematische restauratie. Het doel was de oorspronkelijke structuur te bewaren en tegelijk een nieuw gebruik mogelijk te maken. Daarbij werd grote nadruk gelegd op de balans tussen authenticiteit en moderne infrastructuur.
Voormalige grotten zijn behoedzaam verbouwd en dienen nu als hotels, restaurants, musea of particuliere woningen. Kenmerkend is dat veel interieurs hun oorspronkelijke vorm hebben behouden: ruwe stenen wanden, gewelfde plafonds en een bewust sober ontwerp dat de nadruk legt op materiaal en ruimtewerking .
Culturele Hoofdstad van Europa 2019: een keerpunt
De benoeming van Matera tot Culturele Hoofdstad van Europa 2019 was een volgende mijlpaal. In het kader van dat jaar werden talrijke culturele projecten, tentoonstellingen en infrastructurele maatregelen gerealiseerd. De stad trad daarmee definitief op de internationale voorgrond.
De titel werkte niet alleen als toeristische impuls, maar ook als identiteitsvormend moment voor de regio. Matera werd een symbool voor de manier waarop structureel zwakke regio's via culturele strategieën nieuwe perspectieven kunnen ontwikkelen.
Matera als filmlocatie erg populair
De bijzondere esthetiek van Matera wekte al vroeg de interesse van de filmindustrie. Dankzij haar archaïsch aandoende verschijning leent de stad zich uitstekend als decor voor historische en religieuze verhalen. Internationale producties gebruiken de Sassi regelmatig als filmlocatie, waaronder "The Passion of the Christ" van Mel Gibson en "James Bond: No Time to Die".
De stad speelt daarbij vaak de rol van Jerusalem of andere antieke locaties. De natuurlijke lichtsfeer, de smalle steegjes en de kale omgeving van de Gravina-kloof zorgen voor een visuele authenticiteit, die nauwelijks kunstmatig na te bootsen is.
Rotskerken en religieus erfgoed
Naast de woongrotten beschikt Matera over een indrukwekkend ensemble van rotskerken. Deze zogenoemde "Chiese Rupestri" ontstonden voornamelijk tussen de 8e en 13e eeuw en zijn vaak voorzien van fresco's met Byzantijnse invloeden. Ze werden gebruikt door monniken en religieuze gemeenschappen die zich in het afgelegen landschap vestigden.
Veel van deze kerken zijn onopvallend in de rots verzonken en onthullen hun waarde pas van binnenuit. Daar tonen ze een verrassende artistieke kwaliteit en bieden ze een blik op de spirituele wereld van vervlogen eeuwen.
Matera vandaag: tussen authenticiteit en toerismedruk
Matera is tegenwoordig een internationaal gewild reisdoel en een schoolvoorbeeld van geslaagde stadvernieuwing. Tegelijkertijd staat de stad voor de uitdaging om economisch succes te verenigen met het behoud van haar authenticiteit. Stijgende vastgoedprijzen, toenemend toerisme en de groeiende vraag naar accommodaties veranderen het sociale weefsel van de binnenstad. De vraag hoeveel commercialisering een historische plek kan verdragen, is hier bijzonder urgent.
Matera laat echter zien dat een zorgvuldige omgang met cultureel erfgoed mogelijk is. De stad is erin geslaagd haar verleden niet te verdringen, maar het te gebruiken als fundament voor haar toekomst .
