In de eerste twee delen van deze serie stonden de oorsprong van de Italiaanse gebarentaal en de tien gebaren centraal die het dagelijks leven bepalen. Nu komt de keerzijdeaan bod. Sommige bewegingen die onschuldig of zelfs grappig lijken, hebben in Italië een heel andere betekenis dan bezoekers zouden vermoeden. Wie ze gedachteloos gebruikt, riskeert echte misverstanden, soms zelfs flinke problemen. Ik heb zelf ervaren hoe snel een op zich vriendelijk bedoelde beweging verkeerd kan vallen, en juist daarom loont het de moeite om deze grauwe zone wat nauwkeuriger te bekijken.
Wanneer beleefdheid een belediging wordt
Het gevaarlijkst zijn niet de overduidelijk vulgaire gebaren, maar die welke in de eigen cultuur onschuldig of zelfs positief zijn, maar in Italië het tegenovergestelde betekenen. Een goed voorbeeld is het duim omhoog-gebaar, dat in grote delen van de wereld simpelweg "alles goed" betekent. In sommige regio's van Zuid-Italië, vooral onder oudere generaties, werd dezelfde handhouding vroeger als grove seksuele toespeling opgevat, een erfenis uit de tijd dat een omhooggerichte vuist met duim een fallische betekenis droeg. Tegenwoordig is die oudere lezing door het internationale toerisme en de sociale media sterk naar de achtergrond verdrongen, maar volledig verdwenen is ze niet, zeker niet bij oudere mensen op het platteland. Wie twijfelt, kiest in Italië beter voor een eenvoudig Va bene of een glimlach in plaats van de duim omhoog.
De Corna op de verkeerde plek
Al in het tweede deel van deze serie heb ik de Corna besproken: het gebaar met uitgestrekte wijs- en pinkvinger. De dubbele betekenis maakt het tot een van de meest verraderlijke gebaren überhaupt. Naar beneden gericht beschermt het tegen ongeluk; rechtstreeks op een persoon gericht beschuldigt het van ontrouw. Vooral heikel wordt het wanneer toeristen het gebaar dat ze kennen van een rockconcert of als vermeend peace-teken, gedachteloos met geheven hand en handpalm naar voren in de richting van een groep Italianen maken, bijvoorbeeld voor een foto. Wat bedoeld is als grappige pose, kan bij oudere of traditioneel ingestelde mensen als openlijke belediging overkomen. De eenvoudige regel luidt: toon dit gebaar in Italië nooit in de richting van een persoon, hoe schertsend het ook bedoeld is.
De Ombrello: geen grauwe zone, maar een duidelijke grens
Anders dan bij de vorige voorbeelden bestaat er bij de zogenoemde Ombrello, het ruk-achtig omhoogslaan van de gebogen onderarm, helemaal geen ruimte voor interpretatie. Dit gebaar is door heel Italië ondubbelzinnig vulgair en wordt uitsluitend begrepen als een bewuste, agressieve belediging, vergelijkbaar met de internationaal bekende opgestoken middelvinger. Soms ziet men toeristen die deze beweging uit onwetendheid nadoen, omdat ze haar in een film hebben gezien en voor authentiek-Italiaans houden. Het resultaat is vrijwel altijd hetzelfde: onbegrijpende schrik of openlijke verontwaardiging bij de omstanders. Dit gebaar behoort tot de weinige waarbij er werkelijk geen veilig gebruik bestaat. Het mag, zoveel is zeker, nooit worden nagebootst, noch serieus noch schertsend.
Te weinig afstand als onbedoeld gebaar
Niet elk misverstand ontstaat door een bewuste handbeweging. Soms volstaat al de manier waarop men zich in een gesprek beweegt, of hoeveel afstand men tot de gesprekspartner bewaart. Italianen, vooral in het zuiden, staan tijdens een gesprek vaak duidelijk dichter bij elkaar dan gebruikelijk is in bijvoorbeeld Duitsland of Scandinavië, en begeleiden hun woorden met uitbundiger armbewegingen. Wie als Noord-Europeaan instinctief een stap naar achteren doet om de vertrouwde afstand te herstellen, wordt door de gesprekspartner vaak onbewust als koel of ongeïnteresseerd ervaren, terwijl de Italiaan zelf helemaal geen grensoverschrijding in gedachten had. Dit misverstand is subtieler dan één verkeerd gebaar, maar kleurt de eerste indruk in een gesprek vaak sterker dan beide partijen beseffen.
Het gebaar dat eigenlijk geen belediging is
Niet elke opvallende handbeweging die bezoekers verontrust, is daadwerkelijk negatief bedoeld, en ook die verwisseling leidt tot misverstanden, alleen dan in de andere richting. Wanneer twee Italianen luidruchtig met elkaar praten, daarbij met uitgestrekte vingers bijna in elkaars gezicht wijzen of met de vlakke hand energiek door de lucht snijden, lijkt dat voor buitenstaanders vaak op het begin van een flinke ruzie. In de overgrote meerderheid van de gevallen gaat het echter gewoon om een bijzonder gepassioneerd gesprek, bijvoorbeeld over voetbal, politiek of het avondeten. Wie uit bezorgdheid wil ingrijpen omdat het op een ruzie lijkt, zorgt daarmee doorgaans alleen voor verwarde gezichten aan beide kanten.
Hoe men zich als gast het veiligst gedraagt
De eenvoudigste regel die ik voor mezelf heb meegenomen, luidt: onbekende gebaren in de eerste maanden liever observeren dan zelf gebruiken. Wie een beweging niet honderd procent zeker kan plaatsen, valt beter terug op woorden of laat gebaren volledig achterwege, in plaats van te gokken. Italianen reageren op onzekere of verkeerd ingezette gebaren van buitenlanders doorgaans begripvol, zolang er duidelijk goede bedoelingen achter steken. Dat is heel anders bij de ondubbelzinnig vulgaire tekens, waarbij onwetendheid nauwelijks als excuus telt. In het volgende deel van deze serie wisselen we opnieuw van perspectief en bekijken we de gebaren die zelfs veel Italianen uit het noorden niet kennen, omdat ze uitsluitend toebehoren aan Napels en Campanië.
