Met de dood van paus Franciscus heeft de katholieke kerk niet alleen haar spiritueel hoofd verloren, maar staat ze opnieuw voor een moment van wereldhistorische betekenis. De wereld kijkt naar de Vatikaan, waar in de komende dagen het eeuwenoude conclaaf bijeen zal komen: dat geheimnisvolle proces waarbij achter gesloten deuren een nieuwe paus wordt gekozen.
Maar wat gebeurt er nu precies tijdens een conclaaf? Hoe verloopt de verkiezing? En wat is de oorsprong van de rituelendie tot op de dag van vandaag diep geworteld zijn in de geschiedenis van de kerk?
Een oude kerk in moderne tijden
Op eerste paasdag, 21 april 2025, overleed paus Franciscus op 88-jarige leeftijd in de Vatikaan. Met hem komt een pontificaat pontificaatvan ruim twaalf jaar ten einde, gekenmerkt door bescheidenheid, sociale boodschappen en een focus op hervormingen. Franciscus was de eerste paus uit Latijns-Amerika en de eerste jezuïet op de stoel van Petrus. Zijn dood vervult niet alleen gelovigen wereldwijd met rouw, maar luidt ook een nieuw tijdperk in voor het Vaticaan.
De sedisvacatie: "de stoel van Petrus is leeg"
Met de dood van de paus begint de zogenoemde sedisvacatie, de "lege tijd" waarin de Apostolische Stoel vacant is. Tijdens deze periode is de macht van de paus volledig opgeschort. Het College van Kardinalen neemt de leiding van de kerk over, maar uitsluitend voor lopende bestuurstaken. Belangrijke beslissingen of hervormingen zijn niet toegestaan.
Het Vaticaanse staatssecretariaat bereidt ondertussen alles voor voor de begrafenis, die doorgaans plaatsvindt binnen vier tot zes dagen na het overlijden van de paus.
Het conclaaf: een verkiezing afgesloten van de wereld
Tussen de vijftiende en twintigste dag na het overlijden van de paus begint het conclaaf. De naam is afgeleid van het Latijnse cum clave, "met sleutel", en verwijst naar de volledige beslotenheid van de procedure. De kardinalen die jonger zijn dan 80 jaar, komen bijeen in de Sixtijnse Kapel. Op dit moment zijn er 118 kardinalen uit alle delen van de wereld die stemgerechtigd zijn.
Voordat de verkiezing begint, leggen de kardinalen een eed van geheimhouding en absolute vertrouwelijkheid af. Niemand mag informatie naar buiten brengen, technische apparaten zijn verboden en de kardinalen blijven tot een beslissing is genomen afgesloten van de buitenwereld.
Conclaaf: het verloop van de verkiezing
Elke dag begint met een gebed en de heilige mis. Daarna vinden er per dag tot vier stemrondes plaats, twee in de ochtend en twee in de middag. De stemming is geheim: elke kardinaal schrijft de naam van zijn favoriete kandidaat op een stembiljet en legt dat op het altaar neer. Om gekozen te worden, heeft een kandidaat een tweederde meerderheid nodig.
Na elke stemronde worden de stembiljetten verbrand. Stijgt er zwarte rook op uit de schoorsteen van de Sixtijnse Kapel, dan was de stemming niet succesvol. Stijgt er witte rook op, dan betekent dat: er is een nieuwe paus gekozen en het beroemde "Habemus Papam!" kan worden uitgesproken.
Rituelen die eeuwen hebben overleefd
Het conclaaf is een van de oudste en tegelijk meest geheimzinnige rituelen ter wereld. Het werd in 1274 ingevoerd door paus Gregorius X., nadat een bijzonder lange sedisvacatie (zesvacantie), bijna drie jaar zonder paus, de noodzaak van snellere besluitvorming had aangetoond. Sindsdien is de procedure herhaaldelijk aangepast, maar de basisstructuur bleef behouden.
Een van de merkwaardigste tradities stamt uit de late middeleeuwen. Om geruchten te weerleggen dat een vrouw zich vermomd als man in het pausambt zou hebben weten te dringen, een verwijzing naar de legende van paus Johanna , ontstond het ritueel van de "Sedia Stercoraria", de proefstoel. De gekozen paus moest plaatsnemen op een bijzondere stoel met een gat in het zitvlak, terwijl een diaken eronder controleerde of het inderdaad om een man ging.
De uitroep "Testiculos habet et bene pendentes!" ("Hij heeft testikels en ze hangen goed!") zou de verkiezing hebben bevestigd. Of deze praktijk ooit officieel deel uitmaakte van de pausverkiezing is historisch omstreden, maar ze getuigt van de lange geschiedenis van mannelijke exclusiviteit van het ambt. Een vrouwelijke paus is naar huidig kerkelijk recht uitgesloten, omdat het priesterambt van de katholieke kerk voorbehouden is aan mannen. Toch wordt er in theologische kringen regelmatig gedebatteerd over gelijkstelling en de behoefte aan hervormingen.
Bijzondere conclaven in de geschiedenis
Niet elk conclaaf verliep vlekkeloos. Het conclaaf van Viterbo in 1268 duurde maar liefst 1.006 dagen, bijna drie jaar, voordat men het eens werd over een kandidaat. Op een gegeven moment verloren de burgers van de stad hun geduld en sloten de kardinalen letterlijk op, haalden het dak eraf en beperkten hun maaltijden. Die maatregel leidde uiteindelijk tot de verkiezing.
Een ander dramatisch conclaaf vond plaats in 1378, toen met Urbanus VI een paus werd gekozen wiens autoritaire stijl het college van kardinalen verdeelde. Dit leidde tot het Westers Schisma: twee, later zelfs drie pausen claimden tegelijkertijd de Stoel van Petrus. Pas het Concilie van Konstanz (1414-1418) maakte een einde aan deze kerkscheuring.
Wie wordt de volgende paus?
Kardinalen zijn niet verplicht iemand uit eigen kring te kiezen, maar het is al eeuwenlang gebruikelijk dat alleen een kardinaal paus wordt. Toch staat het conclaaf bekend om verrassingen, zoals in 2013 bij de verkiezing van Jorge Mario Bergoglio, die geheel onverwacht als paus Franciscus naar voren trad.
Wat volgt na de verkiezing?
Wanneer een kandidaat is gekozen, wordt hem gevraagd: "Acceptasne electionem de te canonice factam in Summum Pontificem?" ("Aanvaardt u uw canoniek uitgevoerde verkiezing tot hoogste Pontifex?"). Met een eenvoudig "Accepto" en de keuze van zijn nieuwe naam begint officieel het nieuwe pontificaat.
Kort daarna verschijnt de nieuwe paus op de Benedictieloggia van de Sint-Pietersbasiliek en spreekt zijn eerste "Urbi et Orbi" uit. Een moment dat miljoenen gelovigen over de hele wereld volgen, een moment dat geschiedenis schrijft.
Rook uit de schoorsteen van de Sixtijnse Kapel
Een van de meest symbolische momenten van het conclaaf is het opstijgen van de rook uit de schoorsteen van de Sixtijnse Kapel. Nog voordat de kardinalen bijeenkomen voor de eerste stemronde, wordt op het dak van de kapel een tijdelijke metalen schoorsteen geplaatst. Die steekt duidelijk zichtbaar boven het dak uit en is verbonden met een speciaal ovensysteem binnenin de kapel, waarin na elke stemming de stembiljetten worden verbrand.
Om de rook een ondubbelzinnige kleur te geven, worden sinds 2005 chemische toevoegingen gebruikt: een mengsel voor zwarte rook (fumata nera) geeft aan dat er geen paus is gekozen; witte rookpluimen (fumata bianca) kondigen aan dat er een nieuwe Pontifex is gevonden. Het witte rooksignaal gaat bovendien gepaard met het luiden van de klokken van de Sint-Pietersbasiliek, een dubbel signaal aan de wachtende wereldopinie. In tijden van digitale communicatie werkt dit archaïsche ritueel des te krachtiger: een vluchtige rook die miljoenen mensen het begin van een nieuw tijdperk aankondigt.
Het conclaaf: een heilige en historische handeling
Het conclaaf is niet louter een bestuurlijke handeling, maar een spirituele gebeurtenis van wereldwijde betekenis. Het is de uitdrukking van een eeuwenoude instellingdie ondanks alle crises en uitdagingen telkens opnieuw zoekt naar eenheid en leiderschap. Binnen enkele dagen zal de katholieke Kerk een nieuw hoofd hebben, en met hem misschien ook nieuwe wegen voor een oude wereldreligie.
